वारी – व्यवस्थापनशास्त्र

अतीव श्रद्धा आणि त्या श्रद्धेला काटेकोर नियोजन व कार्यक्षम व्यवस्थापन यांची सक्षम जोड म्हणजे आषाढीची पायवारी. व्यवस्थापनशास्त्राचे शिक्षण देणा-या मोठमोठ्या संस्थांमध्ये प्रवेश घेऊनही व्यवस्थापनाचे जे पाठ शिकता येणार नाहीत त्यांचे मूर्तिमंत दर्शन घडते पालखी सोहळ्याच्या नियोजनात आणि व्यवस्थापनात.

श्री क्षेत्र आळंदीपासून निघून श्रीक्षेत्र पंढरीस पोहोचेपर्यंत पालखी सोहळ्यात किमान दीड ते दोन लाख समाज सहभागी होतो. त्यामुळे, एक शहरच जणू फिरते आहे, असे वाटते. फिरत्या नगरव्यवस्थापनाचे धडे वारीत गिरवायला मिळतात.

एवढ्या प्रचंड संख्येने येणार्या आणि चालणार्या समाजाचे नियंत्रण, शिस्तबद्ध चलनवलन, राहणे-खाणे-निजणे या सगळ्यांची सोय, सार्वजनिक स्वच्छता व आरोग्य, मलमूत्र विसर्जन व कचरा व्यवस्थापन, वाहतुकीचे नियंत्रण आणि पालखीच्या मुक्कामाचे संयोजन यासारख्या प्रत्येक बारीकसारीक गोष्टीमध्ये व्यवस्थापनशास्त्राची अक्षरश: अगणित सूत्रे दडलेली आहेत. व्यवस्थापनशास्त्राच्या अध्यापक-अभ्यासक विद्यार्थ्यांनी आवर्जून शिकावे असे वारीच्या व्यवस्थापनाचे हे ‘मॉडेल’ आहे.

अगणित दिंड्यांचा समावेश असणारा भव्य पालखी सोहळा आणि त्या सोहळ्याचे आज अनेक शतके होत आलेले स्वयंस्फूर्त, काटेकोर, शिस्तबद्ध नियोजन आणि व्यवस्थापन हा खरोखरच एक व्यापक अभ्यासाचा विषय आहे. शासनव्यवस्था, संस्थान समिती, सोहळ्याचे मालक, सर्व मानकरी, दिंडी समाज यांच्या समविचारातून साकारणारे वारीचे संयोजन आणि व्यवस्थापन म्हणजे ‘पब्लिक-प्रायव्हेट पार्टनरशिप’च्या तत्त्वाचे सम्यक् दर्शनच होय.

प्रत्येक दिंडी म्हणजे विशाल अशा पालखी सोहळ्याचे जणू लघुरूपच! दिंडीतील वारकरी, त्यांचे भोजन, नाष्टा, निवासाची व्यवस्था, पाणीपुरवठा, तंबूंची सोय, दिवाबत्ती, औषधपाणी, स्नान, वाटचाल, सामानाची वाहतूक व देखरेख, दिंडीतील हजेरी, चालताना घ्यावयाची काळजी या सगळ्याचे १५-१८ दिवस काटेकोर नियोजन करणे ही दिंडीचालक व दिंडी मालकांची खरोखर एक परीक्षाच असते. दिंडीचे अंतर्गत व्यवस्थापन हाही व्यवस्थापनशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांच्या दृष्टीने एक मोठा अभ्यासाचा विषयच ठरतो.

सलग १५-१८ दिवस वाटचाल करताना पालखी सोहळा वाटेवरच्या लहान-मोठ्या गावांत मुक्काम करतो त्यावेळी या सोहोळ्याला सर्व प्रकारच्या पायाभूत सेवासुविधा पुरवताना स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या व्यवस्थापन कौशल्याची खरोखरच कसोटी लागते. पालखी तळ, तळावरील दिवाबत्ती, संरक्षण, कायदा व सुव्यवस्था, स्वच्छता, पाणीपुरवठा, पालखी सोहळ्याच्या निमित्ताने भरणा-या बाजाराचे नियंत्रण, मलमूत्र विसर्जन व सार्वजनिक आरोग्याचे व्यवस्थापन, वाहतुकीचे नियोजन हाही व्यवस्थापनाचा एक मोठाच प्रांत ठरतो.

या सगळ्या सोहळ्याच्या अशा विविध स्तरांवरील नियोजन व व्यवस्थापनाचा खरे पाहता व्यवस्थित अभ्यास केला गेला पाहिजे. अशा अभ्यासासाठी पूरक ठरणार्या सोहळ्यातील काही सूक्ष्म बाबींचा उहापोह पुढे केलेला आहे.

पृष्ठ क्र.१पृष्ठ क्र.२पृष्ठ क्र.३